ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ

ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ

ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಅಂದ್ರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುವುದು, ಚಂಚಲವಾದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ದಾರಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು. ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಭಕ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು. ಅದನ್ನು ವೇದ-ಉಪನಿಷತ್, ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಮತ್ತು ದಾಸರು ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ ನೋಡೋಣ:

1. ವೇದ-ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ

ವೇದಗಳು ಮನಸ್ಸನ್ನು "ಚಂದ್ರ"ನಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತವೆ - ಚಂಚಲ, ವೇಗ. ಅದನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸದೇ ಮೋಕ್ಷವಿಲ್ಲ.

- ಕಠೋಪನಿಷತ್: 

"ಆತ್ಮಾನಂ ರಥಿನಂ ವಿದ್ಧಿ ಶರೀರಂ ರಥಮೇವ ತು | ಬುದ್ಧಿಂ ತು ಸಾರಥಿಂ ವಿದ್ಧಿ ಮನಃ ಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ||"  

  ಅಂದರೆ ದೇಹ ರಥ, ಆತ್ಮ ರಥಿಕ, ಬುದ್ಧಿ ಸಾರಥಿ, ಮನಸ್ಸು ಕಡಿವಾಣ. ಕುದುರೆಗಳಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಕಡಿವಾಣವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಹಿಡಿದರೆ ಮಾತ್ರ ರಥ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತವೆ.

- ಭಗವದ್ಗೀತೆ 6.34, 6.35:

ಅರ್ಜುನ ಕೇಳ್ತಾನೆ "ಚಂಚಲಂ ಹಿ ಮನಃ ಕೃಷ್ಣ" - ಮನಸ್ಸು ಗಾಳಿಯಂತೆ ಹಿಡಿಯಲು ಕಷ್ಟ. ಕೃಷ್ಣ ಹೇಳ್ತಾನೆ "ಅಭ್ಯಾಸೇನ ತು ಕೌಂತೇಯ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ" - ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸು ವಶವಾಗುತ್ತದೆ.

- ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್: "ಅನ್ನಮಯಂ ಹಿ ಸೌಮ್ಯ ಮನಃ" - ಮನಸ್ಸು ಅನ್ನದಿಂದ ಆಗಿದೆ. ಸಾತ್ವಿಕ ಆಹಾರ, ಸಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಾರ: ಮನಸ್ಸು ಸಹಜವಾಗಿ ಹೊರಮುಖ. ಅದನ್ನು ಒಳಮುಖ ಮಾಡಿ ಭಗವಂತನ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸುವುದೇ ನಿಗ್ರಹ.

2. ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ದೃಷ್ಟಿ

ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ "ಸಾಧನ ಭಕ್ತಿ"ಯ ಮುಖ್ಯ ಅಂಗ. ಜೀವ-ಈಶ್ವರರಿಗೆ ಭೇದ ಇರುವುದರಿಂದ, ಜೀವ ತನ್ನ ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲದ ಸ್ವರೂಪ ಅರಿತು ಹರಿಗೆ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಹತೋಟಿ ಬೇಕು.

- ಗೀತಾ ತಾತ್ಪರ್ಯ 6.35: 

ಅಭ್ಯಾಸ ಅಂದ್ರೆ "ಹರೇಃ ಸರ್ವೋತ್ತಮತ್ವಾನುಸಂಧಾನಂ" - ಹರಿಯು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಎಂದು ಸದಾ ಚಿಂತನೆ. ವೈರಾಗ್ಯ ಅಂದ್ರೆ "ಅನ್ಯತ್ರ ವಿಷಯ ವಿಮುಖತ್ವಂ" - ಹರಿಯಲ್ಲದ ವಿಷಯದಿಂದ ವಿಮುಖವಾಗುವುದು. .

- ಮಹಾಭಾರತ ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಿರ್ಣಯ:

ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ ಮೂರೂ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದಾದವು. ಇವನ್ನು ಹರಿಯ ಸೇವೆಗೆ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ನಿಗ್ರಹ ಆಯಿತು. "ವಿಷ್ಣು ಸರ್ವೋತ್ತಮ" ಎಂಬ ಜ್ಞಾನವೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಹಗ್ಗ.

- ಅಣುಭಾಷ್ಯ: .

ಜೀವನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯ, ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲವೂ ಹರಿಯ ಅಧೀನ. "ಸ್ವತಂತ್ರಂ ಅಸ್ವತಂತ್ರಂ ಚ" ಎಂದು ತಿಳಿದು ಹರಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಬೇಡಿದರೆ ಆತನೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಧ್ವರ ಸೂತ್ರ: 

ಪ್ರಯತ್ನ ನಮ್ಮದು, ಫಲ ಹರಿಯದು. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನ + ಹರಿಯ ಅನುಗ್ರಹ = ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ.

3. ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ

ದಾಸರು ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆಯನ್ನು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿ, ಹೃದಯ ಮುಟ್ಟುವ ಹಾಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಅಂದ್ರೆ "ಹರಿಯ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ".

- ಪುರಂದರ ದಾಸರು:  

  "ಮನವೇ ನೀನೆನ್ನ ಮಾತ ಕೇಳೋ, ಸುಮ್ಮನೆ ಕುಳಿತಿರು ಹರಿಯ ನೆನೆದು"  
  "ಕೇಡುಗಾಲದ ಮನವೆ ಕೇಳು, ನೋಡಿದಷ್ಟೂ ಆಸೆ ಬೆಳೆಯುತಿಹುದು"  
  ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೇಡುಗ, ಕೋತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಹರಿ ನಾಮದ ಸರಪಳಿಯಿಂದ ಕಟ್ಟು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. "ರಾಮ ನಾಮ ಪಾಯಸಕ್ಕೆ" ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ಅಂತಾರೆ - ನಾಮ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸು ಕಹಿ.

- ಕನಕ ದಾಸರು: 

"ನೀ ಮಾಯೆಯೊಳಗೋ ನಿನ್ನೊಳು ಮಾಯೆಯೋ" - ಮನಸ್ಸು ಮಾಯೆಯ ಆಟದ ಬೊಂಬೆ. "ಕುಲ ಕುಲವೆಂದು ಹೊಡೆದಾಡದಿರಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಹಂಕಾರ, ಜಾತಿ-ಮದ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಕರೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ. 

- ಜಗನ್ನಾಥ ದಾಸರು: 

ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರದಲ್ಲಿ "ಇಂದ್ರಿಯಂಗಳ ಗೆದ್ದು ಮನವ ಗೆದ್ದು" ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಂದ್ರಿಯ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕಿಂತ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಕಷ್ಟ ಅಂತಾರೆ. ಅದಕ್ಕೆ "ಗುರುವಿನ ಕೃಪೆ" ಬೇಕು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

- ವಿಜಯ ದಾಸರು:

"ಮನಸೇಕೆ ಬೆಚ್ಚಬೇಡಾ, ಎನ್ನ ಪಾಲಿಸೋ ದೊರೆಯಿಹನು" - ಭಯ, ಆತಂಕ ಮನಸ್ಸಿನ ರೋಗ. ಹರಿ ಇದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಬಂದರೆ ಮನಸ್ಸು ತಾನೇ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ.

ದಾಸರ ಉಪಾಯ: 

1. ನಾಮಸ್ಮರಣೆ: ಸದಾ ಹರಿಯ ನಾಮ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕೆಟ್ಟದ್ದು ಯೋಚನೆ ಮಾಡಲು ಪುರುಸೊತ್ತಿಲ್ಲ.

2. ಸತ್ಸಂಗ: ಸಜ್ಜನರ ಸಹವಾಸದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಕೆಟ್ಟ ದಾರಿಗೆ ಹೋಗಲ್ಲ.

3. ದಾಸ್ಯ ಭಾವ: "ನಾನು ಹರಿಯ ದಾಸ" ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ ಅಹಂಕಾರ ಇಳಿಯುತ್ತದೆ, ಮನಸ್ಸು ನಿಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮೂರು ಸಮನ್ವಯ

ಮೂಲಮನಸ್ಸು ಎಂಥದ್ದು?ನಿಗ್ರಹ ಹೇಗೆ?

*ಉಪನಿಷತ್*ಕುದುರೆ, ಕೋತಿ, ಗಾಳಿ - ಚಂಚಲಅಭ್ಯಾಸ + ವೈರಾಗ್ಯ + ಧ್ಯಾನ

*ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು*ಜಡ, ಹರಿಯ ಅಧೀನ-ಹರಿಯ ಸರ್ವೋತ್ತಮತ್ವ ಚಿಂತನೆ + ಅನುಗ್ರಹ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ
*ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯ*ಕೇಡುಗ, ಮಾಯೆಯ ಬೊಂಬೆನಾಮಸ್ಮರಣೆ + ಗುರುವಿನ ಕೃಪೆ + ದಾಸ್ಯ ಭಾವ

ಮನೋ ನಿಯಾಮಕ ಶ್ರೀ ರುದ್ರದೇವರು - ಇದು ದ್ವೈತ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಬಹಳ ವಿಶೇಷವಾದ ತತ್ತ್ವ. ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಅಧಿದೇವತೆಯೇ ರುದ್ರ. ಅವನ ಅನುಗ್ರಹ ಇಲ್ಲದೆ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಅಸಾಧ್ಯ ಅಂತಾರೆ ಮಧ್ವರು. ಯಾಕೆ ಅಂತ ನೋಡೋಣ:

1. ವೇದ-ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ರುದ್ರ = ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿಪತಿ

ವೇದಗಳು ಪ್ರತಿ ಇಂದ್ರಿಯ, ಪ್ರತಿ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೂ ಒಂದು ಅಧಿದೇವತೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧಿದೇವತೆ ರುದ್ರ.

- ಐತರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ 1.2.4: "ಅಗ್ನಿರ್ವಾಗ್ಭೂತ್ವಾ ಮುಖಂ ಪ್ರಾವಿಶತ್... ಚಂದ್ರಮಾ ಮನೋ ಭೂತ್ವಾ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾವಿಶತ್, ರುದ್ರೋ ಮನೋ ಭೂತ್ವಾ ಹೃದಯಂ ಪ್ರಾವಿಶತ್"  

  ಸೃಷ್ಟಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಹೃದಯ ಸೇರಿದ. ಆದರೆ ಚಂದ್ರನ ನಿಯಾಮಕ ರುದ್ರ. ಹಾಗಾಗಿ ರುದ್ರನೇ ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಹೃದಯ ಸೇರಿದ ಎಂದರ್ಥ. ಚಂದ್ರ ಜಡ, ರುದ್ರ ಚೇತನ.

- ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ 3.9.4: 

"ಕತಮೇ ರುದ್ರಾಃ ಇತಿ | ದಶೇಮೇ ಪುರುಷೇ ಪ್ರಾಣಾಃ ಆತ್ಮೈಕಾದಶಃ | ತೇ ಯದಾಸ್ಮಾತ್ ಶರೀರಾನ್ಮರ್ತ್ಯಾದುತ್ಕ್ರಾಮಂತಿ ಅಥ ರೋದಯಂತಿ ತದ್ಯದ್ರೋದಯಂತಿ ತಸ್ಮಾದ್ರುದ್ರಾಃ ಇತಿ"  

  10 ಇಂದ್ರಿಯ + 1 ಮನಸ್ಸು = 11 ರುದ್ರರು. ಇವರು ದೇಹ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಅಳುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗಾಗಿ ರುದ್ರರು. ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು 11ನೇ ರುದ್ರ.

- ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷತ್: "ಏಕೋ ಹಿ ರುದ್ರೋ ನ ದ್ವಿತೀಯಾಯ ತಸ್ಥುಃ" - ರುದ್ರ ಒಬ್ಬನೇ, ಅವನೇ ಎಲ್ಲದರ ನಿಯಾಮಕ.

ಸಾರ: ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನ ಕಂಟ್ರೋಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅದರ ರಿಮೋಟ್ ರುದ್ರನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.

2. ಶ್ರೀ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರ ವಿವರಣೆ - ರುದ್ರನ ಸ್ಥಾನ

ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು "ತಾರತಮ್ಯ" ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನಿಗೆ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಥಾನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ವಾಯುದೇವರ ನಂತರ, ಸರಸ್ವತಿ-ಭಾರತಿಯರಿಗಿಂತ ಮೇಲೆ.

- ಮಹಾಭಾರತ ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಿರ್ಣಯ 2.81-82: 

"ಮನಸೋ ನಿಯಾಮಕೋ ರುದ್ರಃ" - ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಾಮಕ ರುದ್ರ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. 

- ಅಣುಭಾಷ್ಯ 1.1.1: 

ಜೀವನಿಗೆ ಯಾವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಾಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಗಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಜೀವ. ಮನಸ್ಸಿನ ಅಭಿಮಾನಿ ರುದ್ರ. ಹಾಗಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕು ಅಂದ್ರೆ ರುದ್ರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು.

- ಗೀತಾ ತಾತ್ಪರ್ಯ: 

"ರುದ್ರಸ್ಯ ಹೃದಯೇ ವಿಷ್ಣುಃ ವಿಷ್ಣೋಶ್ಚ ಹೃದಯೇ ರುದ್ರಃ"

 - ರುದ್ರನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಇದ್ದಾನೆ. ರುದ್ರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಭಕ್ತ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಅವನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ.

- ತಂತ್ರಸಾರ ಸಂಗ್ರಹ: 

ಮನೋ ನಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಮಧ್ವರು ಹೇಳುವ ಉಪಾಯ - 

"ರುದ್ರಾಂತರ್ಗತ ಭಾರತೀರಮಣ ಮುಖ್ಯಪ್ರಾಣಾಂತರ್ಗತ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀಪತಿ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು" ಎಂದು ಧ್ಯಾನ. ಅಂದ್ರೆ ರುದ್ರನ ಒಳಗೆ, ಅವನ ನಿಯಾಮಕನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕಾಣಬೇಕು.

ಮಧ್ವರ ಸಿದ್ಧಾಂತ: 

ನೀನು ನೇರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಆಗಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮಾಲಿಕ ರುದ್ರನನ್ನು ಒಲಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ "ಪರಂಪರಾ ಅನುಗ್ರಹ" ಅಂತಾರೆ.

3. ದಾಸ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ

ದಾಸರು ಶೈವ-ವೈಷ್ಣವ ಭೇದ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ರುದ್ರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಕ್ತ, ಮನಸ್ಸಿನ ಒಡೆಯ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ್ದಾರೆ.

- ಪುರಂದರ ದಾಸರು:  

  "ಶಂಕರ ನಿಂದೆಯಿಂದ ಕೆಡುವರು ಮಾನವರು" - 
ಶಿವನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಕೆಡುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ.  

  "ಹರನ ಕೂಡದೆ ಹರಿಯ ಕಾಣಬಾರದು" - ರುದ್ರನ ಕೃಪೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹರಿ ಸಿಗಲ್ಲ. ಯಾಕಂದ್ರೆ ಮನಸ್ಸು ಹರಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸೋದೇ ರುದ್ರ.

- *ಜಗನ್ನಾಥ ದಾಸರು - ಹರಿಕಥಾಮೃತಸಾರದಲ್ಲಿ

  "ಮನವೆಂಬುದು ರುದ್ರನ ಅಧೀನ | ಅನುದಿನ ಅವನನು ಭಜಿಸು ಮಗನೆ"  
  "ರುದ್ರದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಲ್ಲದೆ | ಬದ್ಧ ಜೀವಂಗೆ ಮನೋ ಜಯವಿಲ್ಲ"  
  ತುಂಬಾ ನೇರವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - ರುದ್ರನ ಕೃಪೆ ಇಲ್ಲದೆ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.

- ವಿಜಯ ದಾಸರು:  

  "ಈಶ್ವರನಂಘ್ರಿಯ ನೆನೆ ಮನವೆ | ದುಃಸಂಗ ಬಿಡಿಸೋ ದೊರೆ ಅವನೆ"  

  ಇಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ = ರುದ್ರ. ಮನಸ್ಸಿನ ಕೆಟ್ಟ ಸಂಗವನ್ನು ರುದ್ರನೇ ಬಿಡಿಸಬೇಕು ಅಂತಾರೆ.

- ಪ್ರಸನ್ನ ವೆಂಕಟ ದಾಸರು:

"ವಾಯು ಜೀವೋತ್ತಮ, ರುದ್ರೋ ಮನಃ" ಎಂದು ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ಪದದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದಾಸರ ಉಪಾಯ:

"ಶಿವ ಶಿವ ಎಂದರೆ ಭವ ನಾಶ" - ರುದ್ರನ ನಾಮ ಹೇಳಿದರೆ ಸಂಸಾರದ ಭಯ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಯಾಕಂದ್ರೆ ಸಂಸಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸು, ಅದರ ಒಡೆಯ ರುದ್ರ.

ಮನೋ ನಿಗ್ರಹದ ಪರಂಪರೆ - ದ್ವೈತ ಪ್ರಕಾರ

1. ಜೀವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು 
2. ರುದ್ರ - ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಾಮಕ. ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಬೇಕು
3. ವಾಯುದೇವ - ರುದ್ರನ ನಿಯಾಮಕ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಒಡೆಯ 
4. ಶ್ರೀ ಹರಿ - ಎಲ್ಲರ ನಿಯಾಮಕ, ಮುಕ್ತಿ ಕೊಡುವವನು

 ರುದ್ರ ದೇವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಾಡುವ ಜಪ ತಪಗಳಿಗೆ ಫಲವಿಲ್ಲ, ಯಾಕಂದ್ರೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಇರಲ್ಲ.

ಸದಾ ನೆನಪಿರಲಿ: ನಾವು "ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಕೇಳ್ತಿಲ್ಲ" ಅಂತ ಬೇಜಾರು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನಮ್ಮದಲ್ಲ, ರುದ್ರನದು. "ರುದ್ರದೇವಾ, ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹರಿಯ ಪಾದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸು" ಅಂತ ಶರಣಾಗಬೇಕು. ಅವನು ವಿಷ್ಣು ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಖಂಡಿತಾ ಕೈ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಕೊನೆ ಮಾತು: 

ದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಮನೋ ನಿಗ್ರಹ ಅಂದ್ರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು ಅಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸೆಂಬ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹರಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸಿ, "ಹರಿಯೇ ಸರ್ವಸ್ವ" ಎಂದು ಓಡಿಸುವುದು. ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಬೇಕು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ "ಹರಿಯ ಕೃಪೆ ಒಂದಿದ್ದರೆ ಸಾಕು" ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ ದಾಸರು.